Canaletto

Handlarz suknem Stefano Conti z Lukki wiedział w 1725 roku, co chce kupić: weduty Luki Carlevarijsa, malowane widoki Wenecji. Jego doradca, malarz Alessandro Marchesini, sprzeciwił się. W Wenecji pracował młodszy artysta, którego obrazy przypominały dzieła Carlevarijsa, tyle że było na nich widać blask słońca. Tym młodszym był Giovanni Antonio Canal, którego wkrótce wszyscy nazywali po prostu Canalettem - syn malarza dekoracji teatralnych Bernarda Canala, urodzony 18 października 1697 roku w Wenecji. Uczył się u ojca, w 1719 i 1720 roku malował z nim w Rzymie dekoracje sceniczne, po czym odwrócił się od teatru - zniechęcony bezwzględnością dramatopisarzy, jak zanotował jeden z pierwszych biografów. Od tej pory kierował spojrzenie na własne miasto; obywatel Republiki Weneckiej stał się jej malarzem wedut.

Czy Marchesini przesadzał, można sprawdzić na obrazie „Widok na Pałac Dożów”. Oglądane od strony wody miasto tonie w pełnym świetle. Różowa, wzorzysta fasada pałacu jaśnieje, kampanila wznosi się na tle chmur, a po zielonej tafli basenu suną gondole, których wioślarze mocno napierają na wiosła. Przeciwne spojrzenie, od strony lądu, otwiera „Widok Basenu św. Marka i kościoła San Giorgio Maggiore od Piazzetta do Wenecji (olej na płótnie”. Obok kolumny z lwem św. Marka stoją żaglowce, stragan skrywa się pod pasiastą płachtą, mały pies odpoczywa na bruku, a panowie w czerwonych szatach rozmawiają. W ofercie nie brakowało także weneckich świąt. W „Regaty na Canale Grande” z okien pałaców zwisają czerwone tkaniny, na obu brzegach tłoczą się widzowie i ozdobne łodzie paradne, a przez wolny środek kanału pędzą smukłe łodzie wyścigowe.

Wokół tych obrazów powstał rynek rządzący się własnymi prawami. Irlandzki agent Owen McSwiney skarżył się w 1727 roku, że Canal jest chciwym młokosem, który może żądać każdej ceny i każe klientom czekać; tej samej jesieni zachwycał się, że dwa nowe obrazy namalowane na miedzi są najpiękniejszymi dziełami, jakie malarz kiedykolwiek stworzył. Największą część tego interesu zapewnił sobie Joseph Smith, późniejszy brytyjski konsul w Wenecji. Skupiał zamówienia podróżnych odbywających Grand Tour, wielką edukacyjną podróż po Italii, a sam kolekcjonował tak długo, aż zgromadził około 50 obrazów, blisko 150 rysunków i 15 akwafort ulubionego malarza.

Potem zabrakło klientów. Wojna o sukcesję austriacką od 1740 roku odstraszała podróżnych, a malarz sięgnął po rylec akwafortowy, narzędzie, którego wcześniej niemal nie używał. Stworzył łącznie 33 akwaforty; 31 z nich ukazało się po 1744 roku jako seria z dedykacją dla Smitha, a jej tytuł całkiem otwarcie określał program - widoki, częściowo przedstawiające rzeczywiste miejsca, częściowo zmyślone. Dokumentalista Wenecji pozwolił sobie na marzenia. W naszym asortymencie ta sztuka czasu kryzysu zyskała zdumiewające życie po życiu. Znajduje się w nim 476 dzieł Canaletta, a ponad 170 z nich wywodzi się z akwafort, z których wiele wydrukowano czarną farbą na papierze czerpanym w kolorze kości słoniowej.

W 1746 roku Canaletto podążył za klientami do Londynu, gdzie pozostał niemal dekadę. Miasto powitało go pogłoską, że wcale nie jest prawdziwym Canalettem - również jego siostrzeniec i uczeń Bernardo Bellotto podróżował bowiem po Europie pod tym słynnym nazwiskiem. Kronikarz George Vertue zanotował w 1749 roku, że w całym tym człowieku było coś mrocznego lub dziwnego. Podejrzewany odpowiedział ogłoszeniem prasowym, w którym zapraszał każdego dżentelmena do swego domu, by obejrzał świeżo ukończony widok z St. James's Park. Kolekcjoner Thomas Hollis zamówił sześć obrazów, wśród nich „Widok wnętrza rotundy Ranelagh w Londynie”, jedno z rzadkich wnętrz w twórczości wedutysty. Pod płaskim kręgiem stropu na długich czerwonych sznurach wiszą żyrandole, goście przechadzają się wokół zdobionej centralnej budowli, a po prawej wznosi się galeria dla muzyków. Dla Hollisa powstał w 1754 roku także „Widok na most Walton”. Na odwrocie obrazu malarz zanotował, że namalował go w Londynie, po raz pierwszy i ostatni, z największą starannością, dla swego wielce szanowanego patrona - słowa, które czyta się jak pożegnanie z Anglią. Odkąd w 1850 roku obraz przeniesiono na nowe płótno, notatka pozostaje ukryta. Na obrazie pojawia się sam malarz, jako postać zajęta rysowaniem.

W połowie lat 50. XVIII wieku powrócił na stałe do Wenecji. Miejscowa akademia nie potrafiła się do niego przekonać. W styczniu 1763 roku przepadł w głosowaniu nad przyjęciem, we wrześniu jednak go wybrano, a pracę recepcyjną dostarczył z opóźnieniem w 1765 roku - i był to, o ironio, kaprys architektoniczny, dzieło wyobraźni człowieka, który przez całe życie mierzył wzrokiem rzeczywistą Wenecję. Po jego śmierci w Wenecji w 1768 roku pozostał skromny majątek - niewielka inwestycja w nieruchomość i 28 niesprzedanych obrazów w pracowni. Konsul Smith już dawno rozstał się wtedy ze swoją kolekcją; w 1762 roku ponad 40 obrazów Canaletta wraz z jego biblioteką trafiło za łączną kwotę 20 000 funtów do króla Jerzego III. Od tego czasu Royal Collection przechowuje największy na świecie zbiór dzieł Canaletta.